Walka o ustrój RP w latach 1944-1947. Część 2. – blog.avehistorica.edu.pl

Lis 10

Walka o ustrój RP w latach 1944-1947. Część 2.

Share

Powstanie w Polsce niezależnej, działającej jawnie opozycji stanowiło dla komunistów zaskoczenie i wyzwanie. Ich początkowym celem było połączenie struktur konspiracyjnego SL, popierającego Mikołajczyka, z kontrolowanym przez komunistów ugrupowaniem o tej samej nazwie, w efekcie czego cała organizacja ludowa byłaby podatna na różne manipulacje. W sierpniu 1945 roku doszło do połączenia obu stronnictw i powstało PSL, które w połowie roku ’46 posiadało 800 tysięcy członków. Program PSL bazował na koncepcjach wypracowanych jeszcze przed wojną. Zgodnie z zasadami agraryzmu za podstawę gospodarki państwa uznano dobrze rozwinięte rolnictwo, natomiast przemysł miał pełnić w stosunku do niego rolę usługową. Akceptowano upaństwowienie przemysłu ciężkiego i wydobywczego. Postulowano aby w Polsce obowiązywał zachodni system parlamentarny, gwarantujący wolne wybory do sejmu oraz szeroki zakres swobód obywatelskich. W KRN stronnictwo dysponowało tylko 55 mandatami stąd też wszystkie jego wnioski były przegłosowywane przez PPR. PSL domagało się likwidacji Ministerstwa Informacji i Propagandy oraz MBP, których działalność stała w sprzeczności z zasadami systemu demokratycznego.

Zgodnie z ustaleniami moskiewskimi zaproszono do powrotu przywódcę SP, jednak władze komunistyczne zgodziły się na powstanie stronnictwa tylko pod warunkiem, że w jego skład wejdą współpracujący z PPR członkowie Stronnictwa Zrywu Narodowego. W sierpniu ’45 próbę zalegalizowania działalności podjęli członkowie SN, ale inicjatywa ta skończyła się aresztowaniem jej pomysłodawców. Prawdopodobnie spowodowane to było faktem, że kierownictwo PPR chciało na scenie politycznej najbardziej na prawo mieć PSL, a ponadto przywłaszczyło sobie część haseł programowych SN.

W pierwszej połowie 1946 roku PPR wzmogła kampanię propagandową skierowaną przeciwko Mikołajczykowi i PSL, a także zwiększyła zakres stosowanych represji policyjnych. Na wiecach przedstawiano stronnictwo jako reakcyjne i antydemokratyczne, masowo usuwano jego działaczy z administracji terenowej oraz stanowisk gospodarczych, a kontrolowany przez PPR „Czytelnik” odmawiał kolportażu pism stronnictwa. Wielu działaczy PSL aresztowano pod zarzutem współpracy z podziemiem, a pod podobnym pretekstem w maju i czerwcu zawieszono działalność kilku zarządów powiatowych. Nasiliły się skrytobójcze mordy popełniane na działaczach PSL, których tylko w maju ’46 zginęło 22.

Mimo wszystko komuniści nadal nie byli pewni wyników wyborów. Pretekstem do ich odwlekania stal się pomysł wcześniejszego przeprowadzenia powszechnego referendum ludowego, w którym społeczeństwo wypowiedziałoby się w sprawie granic i podstawowych zasad ustrojowych państwa. W referendum, którego termin wyznaczono na 30 czerwca, miano odpowiedzieć na trzy pytania: o zniesienie senatu, reformę rolną i nacjonalizację oraz o zachodnie granice kraju.

Kierowane przez PPR partie „bloku demokratycznego” wzywały do głosowania „3 razy tak”. Natomiast kierownictwo PSL zaapelowało do swoich zwolenników, by odpowiedzieli „nie” na pierwsze pytanie oraz „tak” na pozostałe. Stanowisko to spotkało się z krytyką kilkunastu członków naczelnej rady partii, zwolenników porozumienia z komunistami. Utworzyli oni fasadowe PSL „nowe Wyzwolenie”. Zróżnicowany stosunek do referendum prezentowały działające konspiracyjnie ugrupowania niepodległościowe.

Próbując pozyskać chłopów, rząd wydał 6 czerwca uchwałę znoszącą świadczenia rzeczowe, urzędnicy i nauczyciele otrzymali większe pensje. Przeprowadzono intensywną akcję propagandową, przedstawiając przeciwników głosowania „3 razy tak” jako wrogów polskiej racji stanu. Do propagandy wyborczej wykorzystywano też wojsko.

Oficjalne wyniki referendum ogłoszono dopiero 12 lipca. Poinformowano, że do urn poszło ponad 85% uprawnionych. „Tak” na pierwsze pytanie miało odpowiedzieć 68,2% , na drugie 77,3%, na trzecie 91,4%. tylko w Krakowie 85% wyborców odpowiedziało na pierwsze pytanie „nie”. Kierownictwo PSL uznało, że referendum zostało sfałszowane, a opinię tę potwierdzają najnowsze ustalenia, zgodnie z którymi „3 razy tak” odpowiedziało najwyżej 27% głosujących. Podobne dane przytoczył premier Osóbka-Morawski w rozmowie ze Stalinem. Protesty PSL minęły jednak bez większego echa, dlatego też niektórzy czołowi działacze stronnictwa przewidywali, że fałszerstwo zostanie powtórzone przy wyborach do sejmu.

Po referendum komuniści ponownie próbowali skłonić PSL do udziału we wspólnym bloku wyborczym. Jeszcze w lipcu PPR zaproponowała stronnictwu 25% mandatów sejmowych do podziału z PSL „NW”. Próbując osłabić jedność PSL, domagano się usunięcia Mikołajczyka z funkcji prezesa. Natomiast ludowcy żądali 40% mandatów, demokratyzacji struktur państwa. Ostatecznie do porozumienia nie doszło. PSL przegrał także walkę o kształt ordynacji wyborczej, przyjętej następnie przez KRN 22 września w wersji uzgodnionej przez PPR i PPS. W pewnych punktach ordynacja była sprzeczna z konstytucją marcową (która miała być podstawą nowego ustroju jak napisano w manifeście). Ordynacja uprzywilejowała z ziem poniemieckich, na których komuniści spodziewali asie większego poparcia i gdzie w związku z tym 1 mandat przypadał na 30 tysięcy wyborców, natomiast w Polsce centralnej i wschodniej 1 mandat przypadał na 60-80 tys. Sejm Ustawodawczy miał się składać z 444 posłów, w tym 72 uzyskiwało mandaty z listy państwowej; kraj podzielono na 52 okręgi wyborcze o liczbie mandatów od 3 do 12.

W początkach października kierownictwo PSL, mimo sprzeciwu kilku czołowych działaczy, zdecydowało się pójść do wyborów samodzielnie, co spowodowało wzrost represji w stosunku do aktywu partii.

12 listopada Prezydium KRN wyznaczyło termin wyborów na 19 stycznia 1947 roku. Wówczas rozpoczęła się formalnie kampania wyborcza prowadzona przez komunistów w bardzo agresywny sposób. Zaangażowano do niej radio, prasę oraz grupy agitatorów. Cały kraj pokrył się plakatami i napisami wzywającymi do głosowania na przedstawicieli kierowanego przez PPR Bloku Stronnictw Demokratycznych. Ponadto listy wyborcze wystawiły PSL, PSL „NW” i SP. Niekorzystny wpływ na pozycję PSL miał także coraz bardziej rysujący asie konflikt między ZSRR a mocarstwami zachodnimi. W grudniu komuniści włączyli do kampanii wyborczej wojsko. Celom wyborczym komunistów służył także pokazowy proces zarządu głównego WiN, podczas którego eksponowano rzekome związki podziemia z Mikołajczykiem.

Kolejne nadużycia władzy dotyczyły przygotowań do wyborów i ich przeprowadzenia. W 10 okręgach unieważniono listy wyborcze PSL, na 6726 obwodów tylko w 296 dopuszczono udział mężów zaufania PSL, a ponadto znaczna część komisji była agentami UB. Około 400 tysięcy osób skreślono z list wyborców, a UB zatrzymała około 80 tysięcy. W dniu wyborów złamano zasadę tajności głosowania.

Nie ulega wątpliwości, że wybory zostały sfałszowane, a dyskusyjna pozostaje jedynie skala fałszerstw. Wg oficjalnego komunikatu z 31 stycznia 1947 roku w wyborach uczestniczyło 89,9% uprawnionych, z czego na Blok padło 80,1% głosów, PSL miał otrzymać 10,3%, PSL „NW” 3,5%, SP 4,7%, a inni 1,4% głosów. W przeliczeniu na mandaty: Blok 394, PSL 28, PSL „NW” 7, SP 12.

4 lutego 1947 roku ukonstytuował się Sejm Ustawodawczy, którego marszałkiem został Władysław Kowalski (SL), funkcje jego zastępców sprawowali przedstawiciele PPR, PPS i SD. Tego samego dnia przyjęto ustawę o wyborze prezydenta RP, nawiązującą w swoich postanowieniach do konstytucji marcowej. 5 lutego na prezydenta został wybrany Bolesław Bierut, zresztą jedyny kandydat na to stanowisko. Misję sformowania nowego rządu powierzył on Józefowi Cyrankiewiczowi (PPS). Teki ministerialne otrzymali przedstawiciele PPR, PPS, SL, SD i SP. Podobnie jak w poprzednich rządach, najważniejsze resorty pozostawały w gestii PPR i były z reguły obsadzane przez te same osoby.

Przekonanie o sfałszowaniu wyborów podważało wiarygodność władzy w oczach społeczeństwa i dowodziło, że walka o demokratyczny system w państwie polskim została przegrana. Komunistom tylko pozostało ugruntowanie swojej władzy pozbywając się opozycji i organizacji niepodległościowych.

Licencja Creative Commons
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.

Share

Dodaj komentarz