Lis 28

Radom od średniowiecza do końca panowania dynastii Jagiellonów

Share

Autor: Magdalena Domańska

Radom jest miastem leżącym obecnie w województwie mazowieckim nad rzeką Mleczną. Pierwsze ślady obecności człowieka na terenie dzisiejszego miasta archeolodzy datują na epokę mezolitu (8000 – 4400 p. n. e.), natomiast pierwsza wzmianka w dokumencie o tym mieście pojawiła się w 1155 roku w bulli papieskiej Hadriana IV wydanej dla biskupa wrocławskiego1. Nie wiadomo dokładnie, skąd wywodzi się nazwa: Radom. Prawdopodobne jest, że pochodzi ona od imienia Radomira lub Radoma2, który miał być zarządcą grodu.

Radom, jak większość miast polskich, już w XIV w. posiadał także swoje godło. Najstarsza zachowana pieczęć radomska pochodząca z przełomu XIV i XV w., przedstawia monogram kazimierzowski wyglądający jak współczesna litera R, nad którą znajduje się korona królewska. Jeśli chodzi natomiast o herb miasta, to często był on mylony z herbem Radomska, a to z powodu podobnej pisowni nazw obu miast. W 1564 r. została wykonana prawdopodobnie pierwsza pieczęć Radomia, na której znajdowała się litera R w tarczy z koroną nad nią3. Takie przedstawienie pieczęci radomskiej funkcjonowało do końca XVIII w., kiedy to koronę otwartą zastąpiono zamkniętą, a rada miejska dodała mur z bramą i trzema wieżami. Litera R znajdowała się w bramie, a korona w murze nad bramą4.

We wczesnym średniowieczu Radom leżał na rubieżach państwa Piastów, niedaleko granicy z Wielkim Księstwem Kijowskim. Teren ten narażony był więc na ciągłe najazdy ze wschodu, przez co osadnictwo rozwijało się tu wolniej, niż na terenach centralnych, czy zachodnich. W VIII w. nad rzeką Mleczną powstała pierwsza osada. Ludzie zamieszkujący te tereny zajmowali się rolnictwem, handlem, łowiectwem i zbieractwem. Na przełomie X i XI w. powstał gród obronny na wzgórzu Piotrówka. Nazwa ta pochodzi od wybudowanego tam kościoła pod wezwaniem św. Piotra, który po raz pierwszy pojawia się w dokumencie z 1222 r. Kościół ten został przekazany klasztorowi benedyktynów z Sieciechowa5. Gród otaczały wały drewniano – ziemne zwieńczone drewnianą palisadą, te zaś okalała fosa z wodą.

W XI w. Radom pełnił także funkcję stolicy archidiakonatu. Na początku wieku XIII na terenie osady radomskiej wzniesiono pierwszy murowany kościół pod wezwaniem św. Wacława6. Po przyłączeniu do Polski Rusi Halickiej przez Kazimierza Wielkiego w 1349 r. Radom znalazł się na szlaku handlowym ze Lwowa na Śląsk i Pomorze. Podniosło to prestiż miasta. Około roku 1340 na północny wschód od Piotrówki i Radomia wytyczono granice miasta nazwanego Nowym Radomiem. Ówczesna lokalizacja miasta pozwoliła otoczyć je murami obronnymi, bowiem Kazimierz Wielki chciał, aby nowe miasto służyło obronie państwa. Miało to chronić Polskę przed atakami z północy i północnego wschodu, głównie zaś przed atakami ze strony Państwa Krzyżackiego.

Pierwsza lokacja Radomia na prawie średzkim7 nastąpiła w latach 1350 – – 1351. Prawdopodobnie Kazimierz Wielki8 zmienił tę lokację w 1364 r. na prawo magdeburskie9. W centrum miasta utworzono wówczas prostokątny rynek. Z czterech jego narożników wychodziło osiem prostopadłych ulic. Później dodano jeszcze dziewiątą ulicę – Rwańską. Na początku budowle miejskie były z drewna, jednak zmieniło się to jeszcze za życia Kazimierza Wielkiego. Zaczęto wtedy stawiać murowane budowle. W tym okresie powstał między innymi Kościół farny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, a nieco później Ratusz. Na około tego terenu biegły ceglane mury obronne, mające kształt owalu. Ich długość wynosiła ok. 540 metrów. W murach tych, w równych od siebie odstępach, znajdowały się baszty i okienka strzelnicze. Dla większej obronności miasta nadal zachowano fosę, która miała pięć metrów długości i pięć metrów szerokości10. Do miasta można było się dostać jedną z trzech bram: Krakowską, którą później nazwano Iłżecką, Piotrkowską oraz Lubelską11. W bramie Iłżeckiej wmurowany został został kamień12, na którym był wyryty rok 1357. Prawdopodobnie to wtedy zaczęto jej budowę. W południowej części miasta, za murem wzniesiono gotycki zamek.

Zasadźca, który nadzorował lokację Nowego Radomia sprawował w mieście władzę sądowniczą jako wójt. Urząd wójta był w średniowieczu dziedziczny. Pierwszym potwierdzonym w źródłach wójtem Radomia był Konrad z Warszawy13. Otrzymał on trzy wsie: Dzierzków, Gołębiów i Wolę Gołębiowską, sześć łanów ziemi uprawnej, dwa młyny i pozwolenie na budowę kolejnych oraz dom z placem w mieście. Na jego dochody składały się dochody z łaźni, rzeźni miejskiej, ze sklepów – między innymi sukienniczych – oraz połowa dochodów z jatek rzeźniczych i ław piekarskich. Należała do niego też 1/6 dochodów z czynszów miejskich oraz 1/3 z kar sądowych14. Oprócz tego mógł zakładać barć leśną i polować na zwierzęta.

Mieszczanie zamieszkujący Radom płacili czynsze z tytułu posiadania nieruchomości, głównie domów i warsztatów rzemieślniczych. Mieli prawo wybierać burmistrza i rajców do rady miejskiej15.

W pierwszych wiekach istnienia państwa Polska podzielona była na prowincje, a te na kasztelanie, na czele których stali kasztelanowie. Kasztelan odpowiadał za sądy nad ludnością, ściąganie podatków oraz za obronę terenów mu podległych. W XV w. urząd kasztelana powoli tracił już swoje znaczenie. Był on odpowiedzialny już tylko za zwoływanie pospolitego ruszenia danej ziemi. Większość jego obowiązków przejął wówczas mianowany przez króla starosta. Działał on na terenie całego powiatu. Starosta grodowy zawsze przebywał na zamku w stolicy powiatu. Do jego kompetencji należało sądownictwo, to znaczy przewodził on i sprawował sądy grodzkie. Chodziło w nich głównie o tak zwane cztery artykuły grodzkie: podpalenie, napad na dom, napad na drodze oraz gwałt. Starostowie odpowiadali także za bezpieczeństwo i zarząd nad dobrami królewskimi, Kontrolowali handel oraz ogłaszali królewskie edykty16. Za czasów ostatnich Jagiellonów Radom był najbardziej dochodowym starostwem w województwie sandomierskim. Miasto leżało w dobrach królewskich17.

Z powodu małej ilości materiałów źródłowych z okresu Jagiellonów znamy nazwiska tylko kilku starostów królewskich. Ich listę otwiera Piotr Pietrasz będący starostą w 1373 r. Po nim ten urząd sprawował w latach 1376 – 1378 Jan z Tarnowa. Kolejnym starostą był Dobrogost Czarny z Wysokina pełniący ten urząd w latach 1409 – 1420. Następny to Przybysław Dzik z Kadłuba rządzący w latach 1423 – 1426. W 1427 r. starostą został Klemens, następnie w latach 1429 – 1430 urzędował Warsz z Ostrowa. Potem funkcję tą pełnili kolejno Jan z Kretkowa w latach 1432 – 1435, Andrzej z Goździkowa w latach 1437 – 1439, Jan Hińcza z Rogowa – w latach 1440 – – 1461, Dominik Litwos z Kazanowa (1463 – 1485) i Dziersław Wąs ze Smogorzowa w latach 1485 – 1493. Ostatnim znanym z nazwiska starostą był Piotr Szafraniec z Pieskowej Skały18, który pełnił ten urząd w latach 1494 – 1507. Niewiele wiadomo o działalności dwóch pierwszych starostów. Wiadomo natomiast, że Władysław Jagiełło zlecił Dobrogostowi Czarnemu nadzór nad budową prowizorycznego mostu łyżwowego pod Kozienicami. Dodać trzeba, że był to pierwszy w Polsce most pontonowy. Składał się z 200 statków rzecznych i miał 500 metrów długości19. Most służył przeprawie wojska polskiego w celu zaskoczenia Krzyżaków podczas wielkiej wojny z lat z Zakonem 1409 – 1410.

Siedzibą starosty był zamek radomski, który został wybudowany za panowania Kazimierza Wielkiego. Odbywały się tam posiedzenia sądu grodzkiego, tam też przechowywano księgi grodzkie20. Straż zamkowa, oprócz ścigania przestępców, na co dzień zajmowała się wyrobem piwa. Na zamku zatrudniano bardzo wiele osób, szacuje się, że było to aż 27 urzędników i służących. Staroście podlegali: jego zastępca – podstarości oraz burgrabia, czyli zarządca zamku. Oprócz nich byli między innymi posiadający uprawnienia wojskowe margrabiowie, regensi kancelarii, którzy stali na czele kancelarii; chorąży, którego zadaniem było występowanie z chorągwią podczas ważnych uroczystości państwowych i sędziowie. Stolnik, odpowiadał za jedzenie podczas uczty i jego zastępca, podstoli. Dalej byli to: podczaszy odpowiadający za trunki podczas uczty; cześnik odpowiedzialny za napoje monarchy podczas uczty i miecznik, który zajmował się zbrojownią oraz komornik graniczny. Pomocnicy starostów sporządzali między innymi plany gruntowe a trybuni byli zastępcami starosty w sprawie obrony powiatu21.

Radom niejednokrotnie w swojej historii był świadkiem ważnych wydarzeń politycznych. To tutaj 1401 r. podpisano akt unii wileńsko – radomskiej. Wtedy to właśnie rada królewska, w której skład wchodzili najważniejsi dostojnicy, zarówno świeccy, jak i duchowni, potwierdziła ustalenia unii wileńskiej22. Dnia 11 marca 1401 r. w Radomiu został wydany akt potwierdzający zapisy unii. Natomiast w 1469 r. do miasta zawitało poselstwo czeskie23. Goście ofiarowywali wówczas koronę Czech Władysławowi Jagiellończykowi24.

Sześć lat później, to jest w roku 1475, do Radomia przybyło poselstwo bawarskie. W imieniu księcia Bawarii posłowie prosili o rękę królewny Jadwigi25. W 1489 r. Wielkim Mistrzem Zakonu Krzyżackiego został Jan von Tieffen. Niedługo po wyborze został on wezwany przez króla Kazimierza Jagiellończyka do Radomia. Monarcha żądał od mistrza Zakonu wywiązania się z postanowień traktatu toruńskiego o pomocy w odzyskiwaniu zagarniętych przez nieprzyjaciół ziem. Niedługo po tym, bo 19 listopada 1489 r. Jan von Tieffen złożył królowi przysięgę wierności. Wydarzenie to miało miejsce właśnie w Radomiu. Najważniejszym jednak zdarzeniem był odbywający się tu w 1505 r. sejm. Obradował on od 30 marca do 31 maja. Podczas obrad uchwalono konstytucję Nihil novi oraz zatwierdzono Statut Łaskiego. Dzięki nim szlachta zdobyła większy wpływ na rządy w kraju, a król nie mógł zrobić nic bez zgody sejmu. Nie było to korzystne z punktu widzenia interesów państwa i króla, ponieważ dawało to szlachcie równoznaczną z królem pozycję w państwie. W kolejnych latach tylko się ona umacniała osłabiając równocześnie pozycję króla.

Pisząc o historii miasta trzeba wspomnieć o postaci świętego Kazimierza. Był on synem króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1481 r. królewicz został namiestnikiem Królestwa Polskiego. Swoje rządy sprawował na zamku w Radomiu. Za sprawą tego aż do roku 1483 miasto było nieoficjalną stolicą państwa. Epizod ten zakończyło wezwanie królewicza Kazimierza przez ojca na Litwę. Niestety, królewicz Kazimierz zmarł rok później26.

Od czasu lokacji nowego Radomia miasta zaczęło się rozwijać szybciej. Już w 1423 r. pojawia się pierwsza wzmianka o radomskim cechu tkackim27. Natomiast 12 stycznia 1463 r. król Kazimierz Jagiellończyk wydał zgodę na założenie cechu kuśnierzy, który był wzorowany na cechu sandomierskim28. Z czasem cechów tych szybko przybywało, o czym więcej w dalszej części pracy.

Rozwijała się tu także oświata. W Radomiu, tak jak w wielu miastach tamtego czasu, przy kościele farnym działała szkoła o dwupoziomowym systemie nauczania: trivium oraz quadrivium29. W przeciwieństwie jednak do większości szkół przykościelnych, radomska szkoła posiadała własny ceglany budynek, a nauczyciele posiadali wykształcenie akademickie30.

Z rozbudową miasta wiązało się także powiększenie jego terenu. W czasach Jagiellonów Radom posiadał kilka ulokowanych za murami przedmieść. Jednym z nich było Przedmieście Lubelskie, które łączyło ze sobą trzy trakty drogowe. Pierwszy z nich prowadzący na Ruś, a przechodzący przez Zwoleń, Lublin i Chełm; drugi wiodący do Warszawy przez Białobrzegi i Grójec oraz trzeci – wiodący do Kozienic przez Rajec i Jedlnię31 (zob. mapa nr 1). Radom leżał więc przy ważnych traktach łączących wschód państwa z jego zachodem i wiodący dalej – do państw sąsiednich, dzięki czemu był często odwiedzany przez możnych podróżujących między Koroną a Litwą, przyspieszało to rozwój tutejszego handlu.

Już czasów Jagiellonów dla Radomia handel był.bardzo ważny Miasto uzyskało wiele nadawanych przez monarchów z tejże dynastii przywilejów handlowych, wśród których szczególnie ważne były te targowe i jarmarczne oraz ulgi celne. Przywileje te stanowiły, że w mieście raz na tydzień, w każdy wtorek odbywać się miały targi, a trzy razy w roku, to jest na św. Piotra i Pawła, na św. Mikołaja oraz na św. Michała, mieli prawo zjeżdżać się tu kupcy na jarmarki32. Handlowano tam głównie płodami rolnymi i bydłem.

Ważną rolę w gospodarce Radomia odgrywały także dwa położne nad rzeką Mleczną młyny oraz trzeci na Pacynie i czwarty będący własnością wójta, na Gołębiowie33.

Oprócz handlu podnoszącego zamożność mieszczan radomskich liczyła się także pomoc potrzebującym. W XV w. w mieście powstał pierwszy przytułek dla chorych, inwalidów i starców. Fundatorem znajdującego się poza murami miasta budynku dla szpitala był właśnie bogaty mieszczanin Dytka. Teren jednak nie sprzyjał trwałości drewnianego budynku, toteż przetrwał on tylko do końca XVI w. W przytułku tym przebywali mieszkańcy Radomia, którzy nie mieli zapewnionej opieki krewnych lub będących inwalidami i ludzie chorzy. Jednocześnie mogło przebywać tam najwyżej 15 osób, ponieważ nie starczało miejsca dla większej ich liczby. Kierownikiem przytułku zostawał, mianowany przez biskupa krakowskiego, za zgodą rady miejskiej radomskiej, duchowny zwany prepozytem. Przedstawiciele rady miejskiej nazwani prowizorami pomagali prepozytowi zarządzać majątkiem przytułku34.

Oprócz przytułku za czasów Jagiellonów w Radomiu powstało wiele budowli, które możemy podziwiać do dzisiaj. W 1468 r. z fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka i Dominika z Kazanowa, starosty radomskiego został wybudowany klasztor ojców Bernardynów, a także kościół pod wezwaniem św. Katarzyny. Do 1480 r. był on jeszcze częściowo drewniany, potem rozbudowany, a już w 1507 r. stał się murowaną budowlą późnogotycką. W skład klasztoru Bernardynów wchodzą wspomniany już wcześniej kościół św. Katarzyny, sam klasztor oraz brama – – kapliczka. W pierwszej połowie XVI stulecia klasztor posiadał mur i fosę okalające zespół budynków35.

W Radomiu możemy też oglądać posiadłości wspomnianego wcześniej zamku radomskiego, z którego niestety do dziś zachowały się już tylko fragmenty murów. Ponadto do spuścizny pojagiellońskiej zaliczyć wypada też dwa inne kościoły. Pierwszy z nich – pod wezwaniem św. Wacława – jest najstarszym kościołem w Nowym Radomiu. Nieznana jest dokładna data początku jego budowy. Wiadomo tylko, że powstał w XIII w. Drugi to kościół w. Jana Chrzciciela36 ufundowany przez Kazimierza Wielkiego i wybudowany w latach 1360 – 1370.

W opisywanym tu okresie, czyli w epoce Jagiellonów, Radom zamieszkiwany był w większości przez cives. Byli to Polacy posiadający obywatelstwo miejskie. Druga liczna warstwa społeczna, to nie posiadający obywatelstwa, a mieszkający w mieście inede. Według lustracji z 1564 r. w Radomiu były 274 opodatkowane domy miejskie i kilka domów szlacheckich, a zamieszkiwało około 2000 osób37.

Patrząc na rozwój miasta do śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r. widzimy, że to właśnie za Jagiellonów Radom przeżywał okres swojej świetności. Rozwój handlu dzięki licznym przywilejom Jagiellonów spowodował wzrost liczby ludności, rozbudowę i powiększenie miasta. Radom był stolicą powiatu i leżał w dobrach królewskich. Był jednym z najlepiej rozwijających się miast ówczesnej Rzeczypospolitej, a najlepiej rozwijającym się w województwie sandomierskim. W epoce Jagiellonów Radom pełnił także szczególną rolę polityczną oraz był świadkiem wielu ważnych wydarzeń wpływających na losy kraju i regionu38.

1B. Wyrozumska, Radom w bulli z 1155 roku [w:] Radom. Szkice z dziejów miasta, red. J. Jędrzejewicz, Warszawa 1961, s. 83 – 85.

2Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1888, s. 393.

3Natomiast w herbie Radomska z 1566 r. korona kładziona była bezpośrednio na literze „R”, H. Seroka, Herby miast małopolskich do końca XVIII wieku, Warszawa 2002, s. 117 – 119.

4Zob. szerzej tenże, Herb Radomia. Zarys dziejów, Radom 2009.

5S. Piątkowski, dz. cyt., s. 12.

6Starszy od niego kościół św. Piotra był drewniany, Radom preludium, red. P. Skrzypczak, R. Stępień, Radom 2009, s. 8 – 9.

7M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 87.

8Zamek królewski w Radomiu, red. W. M. Kowalik, Radom 2006, s. 12.

9Na prawie magdeburskim lokowano najczęściej istniejące już ośrodki. Lokacja miasta na tym prawie łączyła się z rozwinięciem miasta pod względem przestrzennym. Organizował je zasadźca, który dostawał od księcia lub króla przywilej lokacyjny. Określano w nim prawa i obowiązki zasadźcy oraz mieszkańców miasta.

10Zob. szerzej A. Nierychlewska, Budownictwo obronne powiatu radomskiego w okresie od XIV do XVIII wieku, Radom 2002.

11S. Piątkowski, dz. cyt., s. 15.

12Słownik geograficzny…, s. 394.

13Urzędnicy małopolscy XII – XV wieku. Spisy, red. A. Gąsiorowski, Wrocław 1990, s. 78 – 81.

14Więcej o tym J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1987.

15M. Bogucka, H. Samsonowicz, dz. cyt., s. 124.

16Z. Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983, s. 193 – 202.

17D. Kupisz, Radom w czasach Jagiellonów (1386 – 1572), Radom 2009, s. 56 – 63.

18Urzędnicy małopolscy…, s. 78 – 81.

19Powiat radomski od średniowiecza do współczesności, red. S. Piątkowski, Radom 2009, s. 19.

20Księgi Grodzkie Radomskie uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej. Tamże, s. 25.

21Więcej o tym Z. Góralski, dz. cyt.

22Witold dostał wówczas dożywotnio władzę nad Wielkim Księstwem Litewskim i przyrzekł wierność Władysławowi Jagielle, zaś po śmierci księcia litewskiego Litwa miała wrócić do Korony. Więcej o tym P. Jasienica, Polska Jagiellonów, Warszawa 2007.

23S. Piątkowski, dz. cyt., s. 26.

24Władysław Jagiellończyk przyjął koronę i w 1471 r. został królem Czech. Więcej o tym P. Jasienica, dz. cyt.

25Jeszcze w tym samym roku królewna Jadwiga poślubiła księcia bawarskiego Jerzego Wittelsbacha. Słownik geograficzny…, s. 396.

26Od 1992 r. św. Kazimierz jest patronem diecezji radomskiej. Zob. szerzej K. R. Prokop, Św. Kazimierz Jagiellończyk, Kraków 2008.

27Dokumenty miasta Radomia z lat 1444 – 1611, oprac. B. Wyrozumska, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 21, 1984, z. 4, s. 16.

28Tamże.

29Trivium – zajęcia z gramatyki, retoryki i dialektyki, quadrivium – zajęcia z arytmetyki, geometrii, muzyki i astronomii.

30A. Duszyk, S. Piątkowski, Radom: poznać i zrozumieć historię swojego miasta, Radom 2008, s. 32.

31Tamże, s. 27.

32Dzień świętych Piotra i Pawła wypada 29 czerwca; św. Mikołaja 6 grudnia zaś św. Michała 29 września.

33D. Kupisz, dz. cyt., Radom 2009, s. 41 – 44.

34Tamże, s. 54 – 55.

35Radom preludium…,s. 14 – 15.

36Tamże, s. 12.

37Lustracja województwa sandomierskiego 1564 – 1565, wyd. W. Ochmański, Wrocław – Warszawa – – Kraków 1963, s. 25.

38Między innymi rządy św. Kazimierza.

Share

Dodaj komentarz